وقتی رفتارهای نوجوان ریشه در خانه دارد؟! بهعنوان روانشناس بالینی و کسی که سالهاست با نوجوانان و خانوادههایشان کار میکنم، تقریباً در ۹۰ درصد مواردی که نوجوان با برچسب «مشکلدار» به مطب میآید(اعتیاد به بازی، دعوای مدرسه، افت تحصیلی شدید، خودزنی، روابط پرخطر جنسی، پرخاشگری انفجاری یا انزوای کامل)، وقتی تاریخچه دقیق میگیریم، ریشه اصلی نه در مدرسه و دوستان بد یا حتی اینستاگرام که در همان جایی است که نوجوان به آن برمیگردد: خانه. سه الگوی خانوادگی که تقریباً همیشه پشت رفتارهای بهظاهر «سوء» نوجوان دیده میشود:
۱. دلبستگی ناایمن (اضطراب دلبستگی یا اجتنابی) نوجوان یاد نگرفته که «من برای والدینم مهمم حتی وقتی اشتباه میکنم» پس در بیرون دنبال تأیید و امنیت میگردد؛ گاهی با تسلیم شدن به گروه همسالان پرخطر، گاهی با خشم و دعوا برای اینکه بالاخره دیده شود، گاهی با خودزنی تا درد درونیاش را کسی ببیند. ۲. فقدان مرزهای شفاف و همزمان فقدان گرمی عاطفی دو ترکیب کشنده: الف) والدینی که نه حد و مرز مشخصی دارند و نه محبت واقعی نشان میدهند (سبک بیتفاوت). ب) والدینی که فقط مرز میگذارند اما بدون آغوش و همدلی (سبک مستبدانه سرد).
نوجوان در این خانهها یاد میگیرد «یا باید بجنگم یا فرار کنم». خروجیاش در جامعه میشود یا پرخاشگری مداوم یا انزوای کامل. ۳. انتقال بیننسلی اضطراب و تروما وقتی پدر یا مادر خودش اضطراب درماننشده، افسردگی پنهان یا تروماهای حلنشده دارد، نوجوان مثل اسفنج این حالات را جذب میکند. نوجوانی که هر شب صدای بحث مالی یا سردی عاطفی والدین را میشنود، در مدرسه نمیتواند تمرکز کند، با همکلاسیاش سر هیچ دعوا میکند یا شب تا صبح گیم میزند تا از خانه درونیاش فرار کند. نشانههای واضح در خانه که معلم و مشاور مدرسه باید به والدین ارجاع دهد: – نوجوان هیچوقت درباره خانه و پدر و مادرش صحبت نمیکند (یا برعکس، فقط با خشم حرف میزند). – والدین در جلسه مشاوره فقط از «او» شکایت میکنند و هیچوقت از «ما بهعنوان پدر و مادر چه کردیم» حرف نمیزنند. – نوجوان از برگشتن به خانه وحشت دارد یا بلافاصله بعد از مدرسه ناپدید میشود. – والدین موفقیت تحصیلی یا رفتار خوب را تنها راه «دوستداشتنی بودن» فرزندشان میدانند.
نوجوان شما آینهٔ بزرگشدهٔ فضای عاطفی خانه است. وقتی رفتارش «بد» میشود، بهجای اینکه فوراً او را تنبیه یا اصلاح کنیم، باید اول از خودمان بپرسیم: او در خانه چقدر احساس امنیت، دیده شدن و دوستداشتنی بودن بیقیدوشرط میکند؟ بیشتر اوقات، وقتی خانه ترمیم میشود، رفتار نوجوان در مدرسه و جامعه خودش درست میشود؛ بدون نیاز به جلسات طولانی رواندرمانی فردی. خانواده اولین و مهمترین «محیط اجتماعی» نوجوان است. اگر آنجا ناامن باشد، هیچ محیط دیگری نمیتواند جبران کند. دکتر جواد تقوی روانشناس تخصصی و مشاور دانشگاه